เที่ยวพิษณุโลก วัดพระพุทธชินราช แต่หลวงพ่อวัดใหญ่ สร้าง พ.ศ. ไหนกันแน่ นั่นสิครับ สร้าง พ.ศ. ไหนล่ะเนี่ย เพราะตำนานพระพุทธชินราชมีหลากหลายเรื่องราว หลายตำนาน บ้างว่าสร้างสมัย พ.ศ. 1500 บ้างบอกว่าสร้างสมัยพุทธศตวรรษที่ 20 (สุโขทัย - อยุธยาตอนต้น) หรือแม้กระทั่ง บอกว่าเพิ่งจะสร้างเมื่อพุทธศตวรรษที่ 23 (ปลายกรุงศรีอยุธยา) นี่เอง
เรื่องนี้ต้องค่อยๆ ทำความเข้าใจ
มาเที่ยวพิษณุโลกก็ต้องมาขอพรวัดใหญ่ (วัดพระศรีรัตนมหาธาตุ) เพราะเป็นวัดคู่บ้านคู่เมือง เป็นที่ประดิษฐานพระพุทธรูปสำคัญถึง 3 องค์ คือ พระพุทธชินราช พระชินสีห์ และ พระศรีศาสดา
แต่เราว่ากันเรื่อง พระพุทธชินราช เป็นหลักนะครับ
พระพุทธชินราช เป็นพระพุทธรูปหล่อด้วยสำริด ถือเป็นพระที่มีความงดงามมากองค์หนึ่งของประเทศไทย ประดิษฐานอยู่ที่วิหารใหญ่ วัดพระศรีรัตนมหาธาตุวรมหาวิหาร หรือชาวพิษณุโลกเรียกกันสั้นๆ ว่า วัดใหญ่ เชื่อว่าหล่อพร้อมๆ กัน หรือหล่อในเวลาไล่เลี่ยกันกับพระพุทธรูปอีก 2 องค์ คือ พระชินสีห์ กับ พระศรีศาสดา ซึ่งประดิษฐานในพระวิหารทิศอีก 2 หลัง
ตามชื่อ พระพุทธชินราช หมายถึง พระราชาผู้ชนะ เป็นคำสรรเสริญพระพุทธเจ้า เป็นคำเรียกพระพุทธรูปโดยทั่วๆ ไป จึงอาจจะมีพระพุธรูปองค์อื่นๆ ในอดีต ที่เรียกกันในชื่อพระพุทธชินราชอีกก็ได้
บางตำนานบอกว่า เมื่อปี พ.ศ. 1500 พระมหาธรรมราชาลิไท ทรงสร้างวัดพระศรีรัตนมหาธาตุ โปรดให้ช่าง 4 สกุล คือ ช่างศรีสัชนาลัย ช่างสวรรคโลก ช่างเชียงแสน ช่างหริภุญชัย ช่วยกันหล่อพระพุทธรูป 3 องค์ คือ พระพุทธชินราช พระพุทธชินสีห์ และพระศรีศาสดาขึ้น พระพุทธรูปทั้งสามจึงเป็นพระพุทธรูปที่งดงามมาก เพราะได้ช่างถึง 4 สกุลมาช่วยกันหล่อ
แต่ทั้งหมดนั้นคือนิทานครับ ยังไม่ใช่เรื่องจริง
พิษณุโลกในสมัยโบราณ อยู่ในแว่นแคว้นเดียวกับเมืองสุโขทัย เมื่อ พญาลิไท เสด็จไปปราบหัวเมืองข้างทิศตะวันออก ถึงแม่น้ำ (ป่า) สัก ได้ประทับอยู่เมืองสองแคว (พิษณุโลก) นานถึง 7 ปี เชื่อกันว่าเวลานั้น ศิลปะวิทยาการของเมืองสุโขทัยได้เผยแผ่เข้าสู่เมืองพิษณุโลก จนเกิดกลายเป็นลักษณะเฉพาะตัว เช่น งานหล่อพระพุทธชินราช ที่เรียกกันว่า พระพุทธรูปแบบสุโขทัย หมวดพระพุทธชินราช มีจุดเด่นตรงสี่นิ้วเรียงเสมอกัน
บางกระแสกล่าวถึง พระเจ้าสุธรรมราชา กษัตริย์เมืองพิษณุโลก ทรงหล่อพระพุทธรูป 2 องค์ คือ พระพุทธชินราช และพระพุทธชินสีห์ ส่วนพระศรีศาสดาไม่ได้กล่าวถึงไว้ ตรงนี้อยู่ในคำให้การชาวกรุงเก่า อาจจะหมายถึง พระมหาธรรมราชา พระบิดาของสมเด็จพระนเรศวร
พระพุทธรูปที่ระเบียงคด วัดใหญ่ เป็นพระพุทธรูปแบบสุโขทัย พิษณุโลก เป็นส่วนใหญ่
เรื่องการกำหนดอายุตามพุทธลักษณะ กำหนดได้ราวสมัยสุโขทัย ถึง ช่วงอยุธยาตอนต้น (ราวพุทธศตวรรษที่ 20) ดังนั้น พระพุทธชินราช อาจจะเป็นพระพุทธรูปที่สร้างขึ้นก่อนการสถาปนาอยุธยา คือ สร้างมาแล้วตั้งแต่สมัยสุโขทัย
เรื่องนี้นักวิชาการในสมัยหลังกลับบอกว่า น่าจะเป็นงานช่างฝีมือในยุคพุทธศตวรรษที่ 23 คือช่วงอยุธยาตอนปลาย จะเชื่อหรือไม่ ก็แล้วแต่วิจารณญานนะครับ
เป็นเรื่องยอมรับกันมานาน ว่าพระพุทธรูปสมัยสุโขทัยมีความงดงามเป็นอันดับหนึ่ง แต่ถามว่าองค์พระพุทธชินราชยังมีลักษณะเหมือนเมื่อแรกสร้าง (ในราวพุทธศตวรรษที่ 20 หรือไม่) ก็ไม่น่าเชื่อว่าจะเหมือนเดิม เพราะผู้เคยทำการศึกษาไว้ ระบุอย่างชัดเจนว่า องค์พระได้ผ่านการพอกปูนปิดทองทับใหม่ถึง 5 ครั้งด้วยกัน
พระพุทธชินราชจึงอาจจะสร้างขึ้นในสมัย สุโขทัย-อยุธยาตอนต้น แต่ผ่านการบูรณะหลายครั้ง จนถึงสมัย อยุธยาตอนปลาย เป็นที่มาของพุทธลักษณะที่ปรากฏในปัจจุบัน
แต่เชื่อได้ว่าในสมัยอยุธยาตอนต้น มีพระพุทธรูปชื่อพระชินราชอยู่ที่พิษณุโลกแน่ๆ เพราะสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ (พระนาม พระราเมศวร เวลานั้น) เสด็จครองเมืองพิษณุโลก ในสมัยสมเด็จเจ้าสามพระยา พระองค์ได้เห็นน้ำพระเนตรของพระพุทธชินราชไหลเป็นสายเลือด เป็นเพราะสุโขทัยได้เสียอำนาจให้แก่อยุธยานั่นเอง
สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ เมื่อเป็นพระมหากษัตริย์แล้ว ได้ย้ายมาประทับ ณ เมืองพิษณุโลก ได้ทรงออกผนวชเป็นเวลานาน 8 เดือน โปรดให้นิมนต์พระสงฆ์จากลังกาเพื่อดำเนินพระราชพิธีอุปสมบท โดยมีการอุปสมบทก่อน 5 รูป และอุปสมบทตามพระองค์อีก 2,348 รูป โปรดให้จัดงานเฉลิมฉลองที่วัดใหญ่ (วัดพระศรีรัตนมหาธาตุ) นาน 15 วัน ซึ่งเป็นวัดที่ทรงผนวช ปฏิสังขรณ์ และทรงอุปถัมภ์
ภาพจิตรกรรมฝาผนัง ภายในพระวิหาร พระพุทธชินราช
ในหนังสือของ กรมศิลปากร เรื่อง ตำนานพระพุทธรูปสำคัญ พระนิพนธ์ของ สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ระบุว่า พระพุทธชินราชเป็นพระพุทธรูปหน้าตักกว้าง 5 ศอก 1 คืบ 5 นิ้ว เป็นพระพุทธรูปสำคัญที่บรรพกษัตริย์ไทยทรงสักการะทุกยุคสมัย พระเจ้าแผ่นดินอยุธยาถึง 10 พระองค์ ต่างทรงเสด็จสักการะบูชา ยังรวมถึง พระเจ้าตากสิน และกษัตริย์ในราชวงศ์จักรีด้วย
พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 4 เคยรับสั่งถึงพระพุทธรูป 3 องค์ คือ พระพุทธชินราช พระพุทธชินสีห์ และ พระศรีศาสดา ว่าเป็นพระพุทธปฏิมากรที่ดีล้ำเลิศ ประกอบด้วยพุทธลักษณะอันประเสิรฐ มีสิรินเทพยดา หากอภิบาลรักษาย่อมเป็นที่สักการะบูชานับถือมาแต่โบราณ แม้พระเจ้ากรุงศรีอยุธยาเก่า ที่ได้มีพระเดชานุภาพมโหฬารปรากฏมาในแผ่นดิน ก็นับถือสักการะบูชามาหลายพระองค์
ดังนั้นไหว้พระพุทธชินราชแล้ว จะต้องโชคดีมีชัยแน่นอน
พระพุทธชินราชองค์จำลองที่วัดเบญจมบพิตร
พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5 ทรงชื่นชมพระพุทธชินราชว่าเป็นพระที่งดงามที่สุดในสยามประเทศ โปรดเกล้าฯ ให้สร้างองค์จำลองขึ้นเป็นพระประธานที่วัดเบญจมบพิตร จึงเกิดเป็นธรรมเนียมสร้างพระพุทธชินราชองค์จำลอง ประดิษฐานเป็นพระประธานตามวัดต่างๆ ทั่วประเทศนั่นเอง
รวมถึงเกิดธรรมเนียมการทำองค์จำลองขนาดเล็ก เพื่อให้ชาวบ้านร้านช่องได้เช่าบูชา
สมเด็จเจ้าฟ้า กรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ คราวเสด็จฯ หัวเมืองพิษณุโลก ได้ทรงเขียนบันทึกชื่อ จดหมายระยะทางไปพิษณุโลก (เป็นเอกสารเก่าที่มีภาพประกอบฝีพระหัตถ์ของกรมพระนริศฯ สวยงามตลอดเล่ม) ได้เสด็จดูงานหล่อพระพุทธชินราชด้วย
คำนำของเอกสารดังกล่าวระบุไว้ว่า เมื่อพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5 ทรงสร้างวัดเบญจมบพิตร โปรดเกล้าฯ ให้สมเด็จเจ้าฟ้า กรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ ทรงวางแผนผังและออกแบบการก่อสร้างแต่ต้น ในส่วนพระประธานที่จะประดิษฐานในพระอุโบสถ เดิมทรงพระราชดำริว่า จะเชิญพระพุทธชินราช วัดพระศรีรัตนมหาธาตุ จังหวัดพิษณุโลก ลงมาประดิษฐาน แต่ทรงพระกรุณาสงสารราษฎรชาวเมืองพิษณุโลก ซึ่งนับถือพระพุทธชินราชว่าเป็นมิ่งเมือง พระราชกุศลที่ทรงบำเพ็ญย่อมไม่สมบูรณ์หากกลายเป็นที่เดือดร้อนของผู้อื่น
จังหวัดพิษณุโลก เคยมีพระพุทธรูปสำคัญอยู่สององค์ คือ พระพุทธชินราช และ พระพุทธชินศรี พระพุทธชินศรีได้อัญเชิญลงมาประดิษฐานเป็นพระประธาน ณ วัดบวรนิเวศ มาก่อนแล้วองค์หนึ่ง เล่ากันว่าราษฎรพิษณุโลกร้องไห้โศกเศร้า พากันมาคอยส่งพระตลอดริมสองฝั่งแม่น้ำมากมาย
จึงโปรดฯ ให้หล่อองค์พระพุทธชินราชจำลองขึ้น
เดินทางมาไหว้พระสำคัญวัดใหญ่ เมืองแม่น้ำน่าน ที่มีความงดงามอันดับต้นๆ ของสยามประเทศแล้ว ใกล้ๆ กับวัดใหญ่ยังมีร้านก๊วยเตี๋ยวเจ้าอร่อย คือร้านก๊วยเตี๋ยวห้อยขา ที่ sookjai วันหยุด การันตีความอร่อย โดยเฉพาะก๊วยเตี๋ยวสุโขทัย ที่ใส่กะหล่ำซอยและถั่วฝักยาว
สั่งก๊วยเตี๋ยวต้มยำสักชาม นั่งรับทานอยู่ริมน้ำน่านในวันหยุด ก็สุขใจไปอีกแบบครับ
